|
Here
can you soon read and learn a lot about Folgefonna
Fakta om Folgefonna
Folgefonna er Noregs 3. største bre. Breen har eit samla areal på 213,62
km2. Breområdet er tredelt med Nordre Folgefonna (25,41 km2), Midtre Folgefonna
(8,93 km2) og Søndre Folgefonna (179,28 km2) (Østrem et al. 1988). Folgefonna
Sommarskisenter ligg på Nordre Folgefonna. Folgefonna er ein platåbre,
det vil seia at den ligg på eit høgfjellsplatå med utlauparar ned i dalane
kring. Dei mest kjende utløparane av Folgefonna er Bondhusbreen, Buerbreen
og Blomsterskardsbreen. Dei tre platåbreane dekker høgfjellsområde mellom
Sørfjorden, Åkrafjorden og Hardangerfjorden. Høgaste punkt er 1662 m o.h.
og lågaste er 400 m o.h. Istjukkelsen er så langt som den er kjent i gjennomsnitt
omlag 155 meter (Tvede 1997). Ved Bondhusbreen er isen målt til å vera
160 meter. Ved Blåbreen er isen opp i 300 meter tjukk. Truleg er isen
opp til 500 meter tjukk på toppen av Nordre og Søndre Folgefonna. Dette
er ikkje målt men rekna ut frå topografien kring breen. Folgefonna si
kystnære plassering gjer at den vert kalla ein maritim bre. Det er dette
som er utgangspunktet for at Folgefonna vert kalla ein "glasiologisk avvikar".
To forhold er viktige for at ein bre skal verta danna. Desse er vinternedbør
og sommartemperatur. For at det skal verta danna ein bre må nedbøren om
vinteren vera større enn smeltinga om sommaren. Om breen har positiv eller
negativ massebalanse vert målt i slutten av september. Ein måler då høgda
på kvar vinter snøen møter blåisen. Denne linja vert kalla likevektslinja
(ELA). Korleis denne varierer er eit uttrykk for klimatilhøva det siste
året. Kva av faktorane, vinternedbør eller sommarsmelting, som er den
viktigaste varierer frå kystnære til kontinentale strøk. Breane i Jotunheimen
er mest avhengige av sommartemperaturen medan breane som ligg nær kysten
er mest avhengig av nedbøren om vinteren. Årsmiddeltemperaturen i Hardanger
er kring 7 C. Difor er nedbør den avgjerande faktoren for Folgefonna sin
storleik. På toppen av Søndre Folgefonna kjem det nesten 5000 mm nedbør
kvart år. Til samanlikning er nedbøren i Bergen omlag 2200 mm pr år.
Årsaka til all nedbøren på Folgefonna er at det kjem inn fuktige luftmassar
frå Nord Atlanteren. Desse luftmassane følgjer langs polarfronten i eit
meandrerande mønster frå vest mot aust. Når skysystema treff vestkysten
vert skyene pressa oppover av fjellkjeda som går nord sør. Såleis vert
lufta avkjølt slik at skyene ikkje lenger greier å halda på alt vatnet.
Dermed byrjar det å regna eller snø. Effekten av topografi og vindretning
gjer at mykje av nedbøren på Folgefonna er eit resultat av orografisk
forsterka frontnedbør (Bradsaw 1989). Temperaturgradienten i luft er omlag
0,6 C pr 100 meter. På grunn av denne gradienten snør det ofte på breen
medan det er regn i låglandet. Det vil sei at dei mest regnfulle vintrane
for folket langs fjorden ofte gjev dei største snømengdene på breen.
Folgefonna i dag
Gjennom dei siste 10 åra er det registrert auka aktivitet og framrykk
i fleire av utløparane kring breen. Også utløparen ved skisenteret har
endra seg dei siste åra. Her kan ein sjå at bakken gradvis har vorte brattare.
Førebels ligg fronten noko lunde i ro. Årsaka til at Folgefonna har byrja
leggja på seg skuldast breen si kystnære plassering. Temperaturen i Europa
har stege med omlag 0,1 C dei siste 10 åra (IPPC 1995). Ein skulle tru
at breen grunna global oppvarming heller skulle byrja å smelta. Forklaringa
ligg i det faktum at Folgefonna er ein maritim bre. Ved auka temperatur
i Nord Atlanteren aukar fordampinga og det vert danna meir skyer. Skysystema
føl dei same banane som før, men no med større intensitet. Såleis vert
det meir nedbør på Folgefonna, noko som igjen fører til brevekst. Med
tanke på situasjonen på Nordre Folgefonna berre for 100 år sidan er det
eit spørsmål om tid før hytta ved skisenteret må flyttast. Eit usikkert
moment i framtida er kor mykje temperaturen kan stige før breen byrjar
å smelta. Truleg er det ei kritisk temperaturgrense som kan vera nær foreståande.
Dersom mykje av nedbøren om vinteren kjem som regn i staden for snø på
breen, vil eksistensen til Folgefonna verta trua.
Nordre Folgefonna si klimatisk historie
Dei fleste trur at Folgefonna er ein rest etter istida. Gjennom nyare
forsking på klimaet dei siste 10 000 år har dette vorte avvist. Ut frå
undersøkingar gjort i vassdraget frå Nordre Folgefonna til Jondalsøyri
er følgjande klimahistorie rekonstruert. Etter slutten av førre istid
trekte isen seg raskt attende oppover dalføret frå Jondal gjennom Allerød
(12 - 11000 år før no tid). Under ein kald periode som vert kalla Yngre
Dryas (11 - 10 000 år før no tid) rykte breen fram igjen. Boringar i Vetlavatnet
syner at isen trekte seg endeleg vekk frå vatnet for omlag 10200 år sidan.
Deretter er det registrert ein breframstøyt som ikkje tidlegare har vore
observert på norske brear. Klimaforverringa skjedde omlag 9700 år før
notid og avsette ein morene i nedre del av Jordal ved Vetlavatnet. Neste
breframstøyt skjedde omlag 9100 år før notid. Denne hendinga vart fyrste
gong funnen i Erdalen nord for Jostedalsbreen og såleis kalla "Erdalenevent".
Ein siste breframstøyt i tida rett etter istida er kalla "Finseevent".
Denne breframstøyten fann stad for omlag 8400 år før notid. Endringane
i breen skuldast fyrst og fremst auka vinter nedbør. Etter 8400 år før
notid steig temperaturen raskt med 1,5 til 2 C. Perioden vert referert
til som "det klimatiske optimumet". Skoggrense steig med omlag 300 meter
og Folgefonna smelta heilt vekk. Tjukke stubbar og tre restar kan framleis
finnast i myrer i fjella kring Jondal frå denne perioden.
Fyrst for
omlag 5000 år sidan vart Nordre Folgefonna nydanna. Då vart temperaturen
senka samstundes med at nedbøren auka. Dei siste 5000 åra har Nordre Folgefonna
eksistert omlag som den gjer i dag avbroten av nokre hendingar der den
har vore større. To gonger hadde Folgefonna armane sine omlag 2 kilometer
lenger nede i dalen. Dette hende for omlag 2000 og 1000 år før notid.
Den siste store breframstøyten fann stad i 1870 åra. Hendinga vert referert
til som "Vesle istid" (sjå kart). I høve til andre brear i Noreg er dette
noko seint. Til dømes på Jostedalsbreen var "Vesle istid" kring 1750 AD.
Av særleg interesse ved Nordre Folgefonna er eit brefall som går ned i
Jukladalen. Dette brefallet har ved tre tilfelle gått ned i Jukladalen
og stogga dreneringa gjennom dalen. Grunna dette har det vore fleire stor
flaumar nedover Jondalsvassdraget. Spora vart funnen ved boringar i sedimenta
under Vassdalsvatnet. Truleg har flaumane vore med å forma mykje av landskapet
nedover dalen. Særleg lausmassane i Krossdalen, på Espeland og på Jondalsøyri
har vorte eroderte og endra i desse hendingane. Flaumen i samband med
"Vesle istid" er referert til på folkemunne i Jondal som ein stor flaum
som øydela mykje i Krossdalen. I dag lever folk i Jondal utan redsle for
flaum frå breen grunna kraftutbygging og utretta elvelaup både i Krossdalen
og på Espeland.
Geologi
Berggrunnen på Folgefonnshalvøya er i hovudsak delt inn i fire formasjonar.
Desse er Rjukan-, Seljord-, Heddal-, og Bandakgruppen. Alle formasjonane
tilhøyrer Telemarksupergruppe (Askvik 1995). Mesteparten av geologien
er frå den øvste formasjonen, Bandakgruppa. Bergartane er for det meste
basaltiske og ryhyolittiske vulkanske bergartar. Det er også innslag av
sedimentære bergartar (1250-1150 Ma BP). Etter avsetjinga av Telemarksuppergruppe
har området vorte utsett for to orogene fasar. Den fyrste vert kalla den
Sveko-Norvegiske fjellkjede danning (1250-900 Ma BP). I den siste orogonesen
kalla den kaledonske fjellkjede danning (600-400 Ma BP) vart mykje av
dei sedimentære bergartane utsette for metamorfose. På grunn av denne
orogonesen er det mest vulkanske og metamorfe bergartar som er oppbevart.
I tillegg har dei fleste folder og forkastingssoner opphav frå denne tida
(Askvik 1995). Ein skulle tru at Folgefonnshalvøya ut frå dette skulle
ha ein keisam og homogen bergrunn. Men grunna ulik metamorfose og intrusivar
er det oppbevart ei heil rekkje med bergartar i regionen. Av intrusiver
kan nemnast granitt, monzodioritt, granodioritt, metagabbro, serpentinitt,
kleberstein, aktinolittfels og talkskifer. Av suprakrystalbergartar finnes
det agakvatsitt, metabasalt, polymikt rhyolittdominerte konglomerat, metaandecitt,
metadactitt og metabasalt (Ingdahl et al. 1991). Kring Folgefonna Sommarskisenter
er det i hovudsak tre bergartar som går igjen. Desse er meta-andesitt,
eldregranitt (granittisk gneis) og kvartsdiortitt.
Vitskapleg arbeid gjort i Hardanger og på Folgefonna
Dei fyrste vitskaplege kjelder om Folgefonna er S. A. Sexe si bok om "Sneebreen
Folgefond" som kom ut i 1864. Her er det illustrasjonar og kartskisser
som viser de mest kjende brefalla (Bondhusbreen, Buerbreen og Blåbreen)
samt ein topografisk skildring av breen og nokre målingar av temperatur
i isen, sprekker og isrørsle. I 1905 kom J. Rekstad med ei topografisk
skildring av nokre av utlauparane frå Folgefonna. Her vert det presentert
bilete av Buerbreen, Bondhusbreen, Pyttabreen og Blomsterskardsbreen,
alle i tekne i 1904. Tidlegare (1869-1890) hadde fotografen Knut Knutsen
vore i regionen og teke bilete av breen. Desse bileta har vore til stor
hjelp ved rekonstruksjon av den siste store breframstøyten på Folgefonna
(Tvede 1972; Bjelland 1998; Simonsen 1999). Utover på 1900 talet er det
mange skildringar frå Folgefonna i Den Norske Turistforeining sine årbøker
samt lokale bygdebøker og turist forteljingar. Frå midten av 60 talet
har det vore gjort mykje arbeid på og kring Folgefonna. Grunnen er to
store kraftutbyggingar som tek smeltevatn frå breen til produksjon av
elektrisk kraft. Av vitskapeleg arbeid i regionen er det lite som er gjort
på Holocen brevariasjonar. Det meste av arbeidet er knytt til deglasiasjonen,
Yngre Dryas og "Vesle istid". I 1944 skreiv Isak Undås (Undås 1944) ein
artikkel om når Hardangerfjorden var isfri. Dette har seinare vorte følgd
opp av ein rekke vitskapsfolk. I samband med kraftutbygging på 60 og 70
talet vart det gjort mykje av vitskapleg interesse. Det vart utført masssebalansemålingar
og andre målingar for å kartleggja kor mykje vatn det var mogeleg å ta
ut av Folgefonna (Tvede 1972; Tvede & Liestøl 1977). I samband med eit
subglasialt smeltevatn uttak under Bondhusbreen vart det utført ei rekkje
med interessante glasiologiske målingar (Hagen et al. 1993). Østrem &
Olsen (1987) gjorde proglasiale undersøkingar i Bondhusvatnet. Ved hjelp
av desse freista dei å rekna ut erosjonen under Bondhusbreen. Når det
gjeld Hardangerfjorden og geomorfologien kring den er det gjort mykje
arbeid. Holtedahl (1975) kartla Hardangerfjorden sin geologi samt fjordbassenget
submarint ved hjelp av borkjernar. Follestad (1972) freista å laga ein
deglasiasjon historie for Hardanger ved hjelp geomorfologiske undersøkingar.
Vidare har det vorte jobba ein god del med isutbreiing i ytre delar av
fjorden (Aarseth & Mangerud 1974; Aarseth 1997). Hamborg og Mangerud (1981)
kartla isrørsler langs Hardangerfjorden ved registrering av isskuringstriper.
Hamborg (1983) konstruerte eit strandlinjediagram for Hardangerfjorden
basert på data frå Bømlo, Stamnes, Bu og Eidfjord. Vidare arbeidde han
særleg med deglasiasjon mellom Samnangerfjorden og Norheimsund. I dei
seinare hår har det vorte gjort ein del arbeid i samband med kartlegginga
av havnivå historia langs Hardangerfjorden (Helle et al. 1997). I samband
med HOLSCATRANS prosjektet har det også vore to hovudfagsarbeid i regionen.
Det eine i Buerdalen og det andre i Bondhusbreen (Bjelland 1998; Simonsen
1999).
|
