Folgefonna mellom fjord og fjell

Fakta om Folgefonna
Folgefonna er Noregs 3. største bre. Breen har eit samla areal på 213,62 km2. Breområdet er tredelt med Nordre Folgefonna (25,41 km2), Midtre Folgefonna (8,93 km2) og Søndre Folgefonna (179,28 km2) (Østrem et al. 1988). Folgefonna Sommarskisenter ligg på Nordre Folgefonna. Folgefonna er ein platåbre, det vil seia at den ligg på eit høgfjellsplatå med utlauparar ned i dalane kring. Dei mest kjende utløparane av Folgefonna er Bondhusbreen, Buerbreen og Blomsterskardsbreen. Dei tre platåbreane dekker høgfjellsområde mellom Sørfjorden, Åkrafjorden og Hardangerfjorden. Høgaste punkt er 1662 m o.h. og lågaste er 400 m o.h. Istjukkelsen er så langt som den er kjent i gjennomsnitt omlag 155 meter (Tvede 1997). Ved Bondhusbreen er isen målt til å vera 160 meter. Ved Blåbreen er isen opp i 300 meter tjukk. Truleg er isen opp til 500 meter tjukk på toppen av Nordre og Søndre Folgefonna. Dette er ikkje målt men rekna ut frå topografien kring breen. Folgefonna si kystnære plassering gjer at den vert kalla ein maritim bre. Det er dette som er utgangspunktet for at Folgefonna vert kalla ein "glasiologisk avvikar".

To forhold er viktige for at ein bre skal verta danna. Desse er vinternedbør og sommartemperatur. For at det skal verta danna ein bre må nedbøren om vinteren vera større enn smeltinga om sommaren. Om breen har positiv eller negativ massebalanse vert målt i slutten av september. Ein måler då høgda på kvar vinter snøen møter blåisen. Denne linja vert kalla likevektslinja (ELA). Korleis denne varierer er eit uttrykk for klimatilhøva det siste året. Kva av faktorane, vinternedbør eller sommarsmelting, som er den viktigaste varierer frå kystnære til kontinentale strøk. Breane i Jotunheimen er mest avhengige av sommartemperaturen medan breane som ligg nær kysten er mest avhengig av nedbøren om vinteren. Årsmiddeltemperaturen i Hardanger er kring 7 C. Difor er nedbør den avgjerande faktoren for Folgefonna sin storleik. På toppen av Søndre Folgefonna kjem det nesten 5000 mm nedbør kvart år. Til samanlikning er nedbøren i Bergen omlag 2200 mm pr år.

Årsaka til all nedbøren på Folgefonna er at det kjem inn fuktige luftmassar frå Nord Atlanteren. Desse luftmassane følgjer langs polarfronten i eit meandrerande mønster frå vest mot aust. Når skysystema treff vestkysten vert skyene pressa oppover av fjellkjeda som går nord sør. Såleis vert lufta avkjølt slik at skyene ikkje lenger greier å halda på alt vatnet. Dermed byrjar det å regna eller snø. Effekten av topografi og vindretning gjer at mykje av nedbøren på Folgefonna er eit resultat av orografisk forsterka frontnedbør (Bradsaw 1989). Temperaturgradienten i luft er omlag 0,6 C pr 100 meter. På grunn av denne gradienten snør det ofte på breen medan det er regn i låglandet. Det vil sei at dei mest regnfulle vintrane for folket langs fjorden ofte gjev dei største snømengdene på breen.

Folgefonna i dag

Gjennom dei siste 10 åra er det registrert auka aktivitet og framrykk i fleire av utløparane kring breen. Også utløparen ved skisenteret har endra seg dei siste åra. Her kan ein sjå at bakken gradvis har vorte brattare. Førebels ligg fronten noko lunde i ro. Årsaka til at Folgefonna har byrja leggja på seg skuldast breen si kystnære plassering. Temperaturen i Europa har stege med omlag 0,1 C dei siste 10 åra (IPPC 1995). Ein skulle tru at breen grunna global oppvarming heller skulle byrja å smelta. Forklaringa ligg i det faktum at Folgefonna er ein maritim bre. Ved auka temperatur i Nord Atlanteren aukar fordampinga og det vert danna meir skyer. Skysystema føl dei same banane som før, men no med større intensitet. Såleis vert det meir nedbør på Folgefonna, noko som igjen fører til brevekst. Med tanke på situasjonen på Nordre Folgefonna berre for 100 år sidan er det eit spørsmål om tid før hytta ved skisenteret må flyttast. Eit usikkert moment i framtida er kor mykje temperaturen kan stige før breen byrjar å smelta. Truleg er det ei kritisk temperaturgrense som kan vera nær foreståande. Dersom mykje av nedbøren om vinteren kjem som regn i staden for snø på breen, vil eksistensen til Folgefonna verta trua.

Nordre Folgefonna si klimatisk historie

Dei fleste trur at Folgefonna er ein rest etter istida. Gjennom nyare forsking på klimaet dei siste 10 000 år har dette vorte avvist. Ut frå undersøkingar gjort i vassdraget frå Nordre Folgefonna til Jondalsøyri er følgjande klimahistorie rekonstruert. Etter slutten av førre istid trekte isen seg raskt attende oppover dalføret frå Jondal gjennom Allerød (12 - 11000 år før no tid). Under ein kald periode som vert kalla Yngre Dryas (11 - 10 000 år før no tid) rykte breen fram igjen. Boringar i Vetlavatnet syner at isen trekte seg endeleg vekk frå vatnet for omlag 10200 år sidan. Deretter er det registrert ein breframstøyt som ikkje tidlegare har vore observert på norske brear. Klimaforverringa skjedde omlag 9700 år før notid og avsette ein morene i nedre del av Jordal ved Vetlavatnet. Neste breframstøyt skjedde omlag 9100 år før notid. Denne hendinga vart fyrste gong funnen i Erdalen nord for Jostedalsbreen og såleis kalla "Erdalenevent". Ein siste breframstøyt i tida rett etter istida er kalla "Finseevent". Denne breframstøyten fann stad for omlag 8400 år før notid. Endringane i breen skuldast fyrst og fremst auka vinter nedbør. Etter 8400 år før notid steig temperaturen raskt med 1,5 til 2 C. Perioden vert referert til som "det klimatiske optimumet". Skoggrense steig med omlag 300 meter og Folgefonna smelta heilt vekk. Tjukke stubbar og tre restar kan framleis finnast i myrer i fjella kring Jondal frå denne perioden. Fyrst for omlag 5000 år sidan vart Nordre Folgefonna nydanna. Då vart temperaturen senka samstundes med at nedbøren auka. Dei siste 5000 åra har Nordre Folgefonna eksistert omlag som den gjer i dag avbroten av nokre hendingar der den har vore større. To gonger hadde Folgefonna armane sine omlag 2 kilometer lenger nede i dalen. Dette hende for omlag 2000 og 1000 år før notid. Den siste store breframstøyten fann stad i 1870 åra. Hendinga vert referert til som "Vesle istid" (sjå kart). I høve til andre brear i Noreg er dette noko seint. Til dømes på Jostedalsbreen var "Vesle istid" kring 1750 AD. Av særleg interesse ved Nordre Folgefonna er eit brefall som går ned i Jukladalen. Dette brefallet har ved tre tilfelle gått ned i Jukladalen og stogga dreneringa gjennom dalen. Grunna dette har det vore fleire stor flaumar nedover Jondalsvassdraget. Spora vart funnen ved boringar i sedimenta under Vassdalsvatnet. Truleg har flaumane vore med å forma mykje av landskapet nedover dalen. Særleg lausmassane i Krossdalen, på Espeland og på Jondalsøyri har vorte eroderte og endra i desse hendingane. Flaumen i samband med "Vesle istid" er referert til på folkemunne i Jondal som ein stor flaum som øydela mykje i Krossdalen. I dag lever folk i Jondal utan redsle for flaum frå breen grunna kraftutbygging og utretta elvelaup både i Krossdalen og på Espeland.

Geologi

Berggrunnen på Folgefonnshalvøya er i hovudsak delt inn i fire formasjonar. Desse er Rjukan-, Seljord-, Heddal-, og Bandakgruppen. Alle formasjonane tilhøyrer Telemarksupergruppe (Askvik 1995). Mesteparten av geologien er frå den øvste formasjonen, Bandakgruppa. Bergartane er for det meste basaltiske og ryhyolittiske vulkanske bergartar. Det er også innslag av sedimentære bergartar (1250-1150 Ma BP). Etter avsetjinga av Telemarksuppergruppe har området vorte utsett for to orogene fasar. Den fyrste vert kalla den Sveko-Norvegiske fjellkjede danning (1250-900 Ma BP). I den siste orogonesen kalla den kaledonske fjellkjede danning (600-400 Ma BP) vart mykje av dei sedimentære bergartane utsette for metamorfose. På grunn av denne orogonesen er det mest vulkanske og metamorfe bergartar som er oppbevart. I tillegg har dei fleste folder og forkastingssoner opphav frå denne tida (Askvik 1995). Ein skulle tru at Folgefonnshalvøya ut frå dette skulle ha ein keisam og homogen bergrunn. Men grunna ulik metamorfose og intrusivar er det oppbevart ei heil rekkje med bergartar i regionen. Av intrusiver kan nemnast granitt, monzodioritt, granodioritt, metagabbro, serpentinitt, kleberstein, aktinolittfels og talkskifer. Av suprakrystalbergartar finnes det agakvatsitt, metabasalt, polymikt rhyolittdominerte konglomerat, metaandecitt, metadactitt og metabasalt (Ingdahl et al. 1991). Kring Folgefonna Sommarskisenter er det i hovudsak tre bergartar som går igjen. Desse er meta-andesitt, eldregranitt (granittisk gneis) og kvartsdiortitt.

Vitskapleg arbeid gjort i Hardanger og på Folgefonna

Dei fyrste vitskaplege kjelder om Folgefonna er S. A. Sexe si bok om "Sneebreen Folgefond" som kom ut i 1864. Her er det illustrasjonar og kartskisser som viser de mest kjende brefalla (Bondhusbreen, Buerbreen og Blåbreen) samt ein topografisk skildring av breen og nokre målingar av temperatur i isen, sprekker og isrørsle. I 1905 kom J. Rekstad med ei topografisk skildring av nokre av utlauparane frå Folgefonna. Her vert det presentert bilete av Buerbreen, Bondhusbreen, Pyttabreen og Blomsterskardsbreen, alle i tekne i 1904. Tidlegare (1869-1890) hadde fotografen Knut Knutsen vore i regionen og teke bilete av breen. Desse bileta har vore til stor hjelp ved rekonstruksjon av den siste store breframstøyten på Folgefonna (Tvede 1972; Bjelland 1998; Simonsen 1999). Utover på 1900 talet er det mange skildringar frå Folgefonna i Den Norske Turistforeining sine årbøker samt lokale bygdebøker og turist forteljingar. Frå midten av 60 talet har det vore gjort mykje arbeid på og kring Folgefonna. Grunnen er to store kraftutbyggingar som tek smeltevatn frå breen til produksjon av elektrisk kraft. Av vitskapeleg arbeid i regionen er det lite som er gjort på Holocen brevariasjonar. Det meste av arbeidet er knytt til deglasiasjonen, Yngre Dryas og "Vesle istid". I 1944 skreiv Isak Undås (Undås 1944) ein artikkel om når Hardangerfjorden var isfri. Dette har seinare vorte følgd opp av ein rekke vitskapsfolk. I samband med kraftutbygging på 60 og 70 talet vart det gjort mykje av vitskapleg interesse. Det vart utført masssebalansemålingar og andre målingar for å kartleggja kor mykje vatn det var mogeleg å ta ut av Folgefonna (Tvede 1972; Tvede & Liestøl 1977). I samband med eit subglasialt smeltevatn uttak under Bondhusbreen vart det utført ei rekkje med interessante glasiologiske målingar (Hagen et al. 1993). Østrem & Olsen (1987) gjorde proglasiale undersøkingar i Bondhusvatnet. Ved hjelp av desse freista dei å rekna ut erosjonen under Bondhusbreen. Når det gjeld Hardangerfjorden og geomorfologien kring den er det gjort mykje arbeid. Holtedahl (1975) kartla Hardangerfjorden sin geologi samt fjordbassenget submarint ved hjelp av borkjernar. Follestad (1972) freista å laga ein deglasiasjon historie for Hardanger ved hjelp geomorfologiske undersøkingar. Vidare har det vorte jobba ein god del med isutbreiing i ytre delar av fjorden (Aarseth & Mangerud 1974; Aarseth 1997). Hamborg og Mangerud (1981) kartla isrørsler langs Hardangerfjorden ved registrering av isskuringstriper. Hamborg (1983) konstruerte eit strandlinjediagram for Hardangerfjorden basert på data frå Bømlo, Stamnes, Bu og Eidfjord. Vidare arbeidde han særleg med deglasiasjon mellom Samnangerfjorden og Norheimsund. I dei seinare hår har det vorte gjort ein del arbeid i samband med kartlegginga av havnivå historia langs Hardangerfjorden (Helle et al. 1997). I samband med HOLSCATRANS prosjektet har det også vore to hovudfagsarbeid i regionen. Det eine i Buerdalen og det andre i Bondhusbreen (Bjelland 1998; Simonsen 1999).